Pole morfogenetyczne to koncepcja zaproponowana przez brytyjskiego biologa Ruperta Sheldrake’a w latach 80. XX wieku, która próbuje wyjaśnić, jak organizmy biologiczne rozwijają się i utrzymują swoje skomplikowane struktury oraz jak informacje mogą być przekazywane między nimi bez fizycznego kontaktu. Teoria ta wywołała kontrowersje w świecie nauki, zyskując zarówno zwolenników, jak i krytyków. W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej temu, czym są pola morfogenetyczne, jakie mają znaczenie oraz jakie dowody i zarzuty towarzyszą tej teorii.
Czym jest pole morfogenetyczne?
Pole morfogenetyczne można opisać jako niewidzialną matrycę lub pole informacyjne, które wpływa na rozwój i zachowanie organizmów żywych. Według Sheldrake’a, każde żywe stworzenie, od najprostszych organizmów po ludzi, jest częścią takiego pola, które przechowuje wzorce informacji dotyczące kształtu, struktury oraz zachowania.
Kluczowe założenia teorii:
- Pamięć przyrody: Informacje zapisane w polach morfogenetycznych są wynikiem tzw. rezonansu morficznego, który działa jak swoista pamięć przyrody. Oznacza to, że organizmy obecnie żyjące mogą czerpać z doświadczeń swoich poprzedników, nawet jeśli nie mają z nimi bezpośredniego kontaktu genetycznego czy środowiskowego.
- Rezonans morficzny: Jest to mechanizm, dzięki któremu wzorce zachowań i form mogą być przekazywane przez czas i przestrzeń. Na przykład, jeśli grupa szczurów nauczy się pokonywać labirynt w jednym miejscu na świecie, inne szczury mogą szybciej opanować tę umiejętność, nawet jeśli nie miały z nimi żadnego kontaktu.
- Brak ograniczeń fizycznych: Pole morfogenetyczne nie jest ograniczone przez czas ani przestrzeń, co oznacza, że działa na zasadzie natychmiastowego przekazywania informacji.
Przykłady wspierające teorię
Sheldrake przytacza liczne eksperymenty i obserwacje, które mają wspierać istnienie pól morfogenetycznych. Oto kilka z nich:
- Eksperymenty z labiryntami: W latach 20. XX wieku badania na szczurach pokazały, że kolejne pokolenia tych zwierząt szybciej uczyły się pokonywać labirynty, nawet jeśli nie miały kontaktu z wcześniejszymi pokoleniami.
- Uczenie się przez „globalną pamięć”: Istnieją raporty sugerujące, że kiedy nowe umiejętności zostaną opanowane przez wystarczającą liczbę osobników jednego gatunku, inni przedstawiciele tego gatunku zaczynają uczyć się ich szybciej, niezależnie od miejsca zamieszkania.
- Eksperymenty z kryształami: Sheldrake twierdził również, że gdy nowy związek chemiczny zaczyna się krystalizować, to po pewnym czasie proces ten staje się łatwiejszy na całym świecie, co miałoby świadczyć o istnieniu globalnej pamięci struktur.
Krytyka teorii pól morfogenetycznych
Koncepcja pól morfogenetycznych jest często krytykowana przez środowisko naukowe. Główne zarzuty to:
- Brak dowodów empirycznych: Większość eksperymentów przywoływanych przez Sheldrake’a nie została zweryfikowana w sposób zgodny z rygorem naukowym. Próby ich powtórzenia zazwyczaj nie przynosiły tych samych rezultatów.
- Sprzeczność z obecną wiedzą: Teoria nie znajduje poparcia w fizyce ani biologii molekularnej. Nie istnieje mechanizm, który mógłby wyjaśnić działanie pól morfogenetycznych zgodnie z obecnym stanem wiedzy.
- Zarzut pseudonauki: Ze względu na brak falsyfikowalności, czyli możliwości obalenia teorii za pomocą eksperymentu, krytycy uważają ją za pseudonaukową.
Zastosowanie i znaczenie pola morfogenetycznego
Pomimo kontrowersji, idea pól morfogenetycznych znalazła zastosowanie w niektórych alternatywnych metodach terapii, takich jak ustawienia rodzinne Berta Hellingera czy różne formy terapii energetycznej. Zainteresowanie tym tematem wykazują również niektórzy filozofowie przyrody oraz badacze zajmujący się świadomością zbiorową.
Podsumowanie
Pole morfogenetyczne to fascynująca, choć kontrowersyjna teoria, która próbuje wyjaśnić, jak informacje i wzorce mogą być przekazywane poza tradycyjnymi kanałami genetycznymi i środowiskowymi. Pomimo licznych zarzutów, koncepcja ta nadal inspiruje do dyskusji na temat natury świadomości i pamięci w przyrodzie. Być może w przyszłości nowe odkrycia naukowe rzucą więcej światła na tę tajemniczą formę przekazywania informacji.